Nguyên phi Ỷ Lan - Bóng hình sau bệ Rồng

Chẳng phải do thiên ý mà nên duyên, mỹ nhân may mắn ấy có lẽ là một người vô cùng giỏi tâm lý. Mặc kệ dân làng đổ xô vây kín đoàn xe triều đình, nàng lặng lẽ đứng tựa cành lan hái dâu, cất vang tiếng hát trong trẻo.

“Trai Tiên Điền tinh anh Hồng Lĩnh
Gái Kinh Bắc thanh sắc Tiêu Tương”

Kinh Bắc là quê hương của bao nhiêu hậu phi và mỹ nhân nước Việt. Chẳng phải do thiên ý mà nên duyên, mỹ nhân may mắn ấy có lẽ là một người vô cùng giỏi tâm lý. Mặc kệ dân làng đổ xô vây kín đoàn xe triều đình, nàng lặng lẽ đứng tựa cành lan hái dâu, cất vang tiếng hát trong trẻo. Cô gái hiểu rằng nếu hòa lẫn vào đám đông, chắc chắn ánh mắt nhà vua sẽ hờ hững lướt qua, hình ảnh của nàng cũng nhanh chóng nhạt nhòa trong đám đông ồn ã, chẳng hơn gì ngọn lúa ven đường xa giá đi ngang. Khi ngó lơ đấng quân vương, nàng đã vô tình gieo vào lòng ngài niềm khát khao chinh phục. Ngôi làng Thổ Lỗi trở thành nơi chứng kiến mối tình kỳ lạ giữa thiếu nữ họ Lê và vị hoàng đế quyền uy của triều Lý. Nàng được gọi bằng danh xưng Ỷ Lan Nguyên Phi.

Từ ngày nhập triều, Ỷ Lan có những thăng tiến nhanh chóng đến đáng kinh ngạc. Nàng xác lập chỗ đứng vững chắc trong hoàng gia khi hạ sinh đứa con đầu lòng - thái tử Lý Càn Đức, người sẽ là hoàng đế tiếp theo của Đại Việt trong hơn 40 năm. Nàng được nhà vua giao quyền nhiếp chính để thực hiện một cuộc viễn chinh. Lần đầu tiên, nàng thực hiện vai trò của người đứng đầu vương quốc. Không những thế, nàng thực hiện nó xuất sắc. Trong thời gian ngắn ngủi nắm giữ quyền lực tối cao, Ỷ Lan cai trị tốt đến mức nhà vua cảm thấy hổ thẹn và ngài quyết tâm phải chiến thắng để không xấu hổ với vợ. Giang sơn Đại Việt bước đầu mở rộng về phương Nam, không thể không nhắc đến nàng.

Gánh vác nội trị khi những người đàn ông lên đường chinh chiến, Ỷ Lan phảng phất hình bóng của những hoàng hậu đế quốc Mông Cổ 2 thế kỷ sau. Thoát Liệt Ca Na tự xưng tước hiệu Yeke Khatun (nữ hoàng vĩ đại) để điều hành vương quốc, theo đuổi rất nhiều hoạt động khác nhau như ủng hộ tôn giáo và giáo dục, xây dựng những tòa nhà và công trình xã hội quan trọng trên cả nước. Sorghaghtani dọn dẹp mọi trở ngại để con bà ngồi vững trên ngai vàng Khắc Hãn. Nhà văn Bar Hebraeus miêu tả: “Nếu tôi thấy được trong nữ giới có một người đàn bà nào như thế này nữa, tôi sẽ nói rằng phụ nữ ưu việt hơn đàn ông nhiều”.

Và thực tế sóng gió lớn nhất cuộc đời Ỷ Lan cũng đến từ chính người con này. Nhà vua sớm qua đời, để lại ngai vàng cho thái tử bé thơ. Đế quốc phương Bắc nhận thấy ấu chúa lên ngôi là cơ hội tuyệt vời để thanh toán món nợ Giao Chỉ. Thời điểm đó, nhà Tống liên tục bị các nước láng giềng uy hiếp biên cương, chúng cần một lý do để khẳng định số má. Đại Việt chính là mục tiêu hàng đầu. Bằng việc huy động một lực lượng lớn nhằm bảo đảm phần thắng tuyệt đối, nhà Tống nghiêm túc xem đây là chiến dịch vô cùng quan trọng, ảnh hưởng đến thanh danh của toàn bộ đế quốc.

Sức nóng chiến tranh phả tới sát những bậc thềm lạnh lẽo của cấm thành. Gió Bắc thổi xuống, nước Nam dậy sóng. Người tâm cơ như Ỷ Lan cũng hiểu rằng nếu thù hận trong triều vẫn chưa giải quyết được mà quân thù đã đến ngoài quan ải, nước mất nhà tan là điều không thể khác. Sau cùng, thái hậu chấp nhận xuống nước dẹp bỏ hiềm khích với Lý Đạo Thành, người quyết liệt phản đối nàng, và mời ông trở lại triều đình phục chức. Đồng thời thái hậu cũng không từ chối phương án đánh phủ đầu nhà Tống của Lý Thường Kiệt. Để bảo vệ giang sơn của con trai, nàng không phản đối bất cứ một biện pháp liều lĩnh nào. Chiến thắng Ung Châu của quân Lý quả thật đã đánh tan nát hệ thống hậu cần viễn chinh nhà Tống, tuy nhiên lại càng đẩy mạnh quyết tâm trả thù của chúng.

Cuộc chiến của Lý Thường Kiệt bên bờ Như Nguyệt Giang là trận đánh khốc liệt nhất của nước Việt kể từ trận Bạch Đằng năm 938. Chỉ cần đại quân Tống tràn vào Thăng Long, không những lăng tẩm tổ tiên nhà Lý ở Kinh Bắc bị quật lên, bầy con thơ bé của Ỷ Lan cũng phải chịu cái chết thảm khốc. Trong lúc Thái úy gồng mình liên tiếp chống trả những đợt công kích như vũ bão của địch vào phòng tuyến, Linh Nhân thái hậu ở kinh đô lo liệu mọi việc khác. Giả sử không có hậu phương vững chắc để hỗ trợ tiền tuyến, triều đại của Lý Nhân Tông sẽ sớm kết thúc trong bể máu. Một người mẹ thương con sẵn sàng làm mọi thứ, kể cả đương đầu với một kẻ thù nguy hiểm hơn mình gấp nhiều lần. Một con hổ cũng vậy.

Ỷ Lan hoàn toàn đủ sức trở thành một Võ Tắc Thiên của Đại Việt. Nàng hoàn toàn đủ sức làm điều đó. Là người có tham vọng lẫn danh vọng, Ỷ Lan được cả lòng dân và quyền lực. Khả năng quyền biến và nhạy cảm chính trị giúp nàng sống sót qua bao hung hiểm từ ngày rời làng Thổ Lỗi. Chưa kể cánh tay phải nàng là vị đại thần nắm giữ quân đội. Chỉ một bước nữa là nàng có thể trở thành nữ hoàng đầu tiên. Thiên hạ đã nằm rất gần Linh Nhân thái hậu, tưởng chừng chỉ cần khẽ đưa tay ra cũng đủ để bắt lấy. Thế nhưng Ỷ Lan đã không làm thế. Thiên hạ này dành cho những đứa trẻ nàng mang nặng đẻ đau. Khi sóng gió qua đi, nàng nhẹ nhàng trao trả quyền lực, lùi lại một bước để ngắm nhìn vị vua trưởng thành.

Những ngày tháng tiếp theo, Ỷ Lan chuyên tâm công việc thiện nguyện, gần gũi với dân chúng. Như ngoài việc xây dựng chùa chiền, Ỷ Lan còn cấm trộm giết trâu, lấy tiền chuộc con gái nghèo bị bán ở đợ. Do sinh trưởng trong dân gian, nàng thấu đáo lòng dân muốn gì, và chỉ có dân mới giúp cho giang sơn con trai nàng bền vững. Có lẽ Ỷ Lan cũng ý thức được những hành động tàn nhẫn trong quá khứ trên con đường tranh đấu sẽ trở thành đề tài cho đời sau dị nghị, thế nhưng người phụ nữ ấy ắt hiểu rằng nàng đã làm mọi thứ cần thiết cho giọt máu của mình. Con nhờ đức mẹ, nàng đã dành phần đời còn lại sám hối lỗi lầm và tích đức cho con. Bằng cách hy sinh tham vọng cá nhân, không những nàng vun đắp cơ đồ của Lý Nhân Tông, mà còn cho cả nhà Lý về sau.

Sau tất cả, kể cả hậu phi quý tộc ngày trước cho đến những người phụ nữ hiện đại ngày sau, tình mẫu tử vẫn là điều thiêng liêng nhất. Ỷ Lan Nguyên Phi là hình tượng tiêu biểu cho thiên chức của người mẹ, suốt kiếp hy sinh cho con mà không màng thụ hưởng, như đóa hồng chỉ nở một nửa.

Người xưa đã như thế, người nay cũng khác gì?

- Credit: Phạm Vĩnh Lộc
- Artist: Lê Vũ Quang
- Thư pháp: Trúc Linh
------------------------

Theo Việt Sử kiêu hùng

-Trường TH, THCS, THPT Lê Quý Đôn-